Pleidooi tegen enthousiasme

met Coen Simon

maandag 5 oktober 2020

Als er iets post-truth is, zijn het wel foto’s. Toch kan fotografie als autonome kunstvorm de rol zichtbaar maken die verbeelding speelt in onze waarheden, stelt Coen Simon in ‘Pleidooi tegen enthousiasme’. Verbeelding die we nodig hebben om – naar het idee van Hannah Arendt – iets nieuws te beginnen met vertrouwen in de medemens. Met kritische verbeelding maar zonder enthousiasme.

Alleen de al de aankondiging van de lezing van Coen Simons Pleidooi tegen enthousiasme* roept bij sommige volgers van Filosofie in Den Haag een onbedwingbare neiging op tot het ventileren van de eigen welgemeende mening. Iemand suggereerde dat de titel van de lezing beter tot zijn recht zou komen als ‘Pleidooi tegen feitenvrije onzin’. Coen Simon wordt ‘bijna enthousiast’ van deze opmerking in Esther Diddens introductie. In de coronaproof setting van Zaal 3 aan het Constant Rebequeplein in Den Haag laat hij weten dat niets leuker is dan deze ‘brievenschrijvers van repliek te dienen’ maar, stelt hij zijn toehoorders gerust ‘ik kan me inhouden’ en vragenstellen na afloop mag.

Een ingeving, een simpele gedachte, en in een paar minuutjes kan je echt een ander leven hebben. Zijn dit ‘Ideas Worth Spreading’ of is dit ‘misleiding door enthousiasme?’ vraagt Coen Simon zich af. De astronautenblik, waarbij de kwetsbaarheid en de broosheid van de aarde in ontzag wordt aanschouwd vanuit het heelal, is verworden tot een de ‘instanouten visie’. Dit is de gedigitaliseerde controle paradox van de nihilistische mens die de wereld bekijkt alsof het een Netflix aflevering betreft. Populaire schrijvers zoals Rutger ‘alle beetjes helpen’ Bregman en #ikdoenietmeermee influencers zijn leidend. Onder deze wiebelige regie heeft iedere bubble zijn eigen autoriteit gekregen.

Nederland was sterk verzuild maar er bestond wel een gedeeld wereldbeeld. Nu is er sprake van digitale verzuiling waarbij de digitale like de ‘offline digitale ruimte’ domineert. Erkenning van een paar likes op social media vormen voldoende autoriteit. ‘Zelfs al heb je maar vijf volgers – dan heb je wel weer vijf duimpjes. Door online erkenning heb je erkenning in de publieke ruimte niet nodig’. Dit lijkt vruchtbaar enthousiasme, maar voor welk publiek? Informatisering en informalisering houden hierbij gelijke tred. Je afkomst doet er niet meer toe. Eigenlijk zegt de zender ‘ ik kan niet zien wie ik voor me heb. Letterlijk niet’. Maar de zender wil wel zijn publiek overtuigen: ‘u moet het geloven.’ Daar valt niet tegen te factchecken. De ontvanger laat zich meenemen in het enthousiasme van de zender en het ‘publieke debat wordt als een goed bekeken TedTalk’.

Uitspraken als ‘een of andere kracht in het universum’ tot het ‘limbische deel van het brein’ bepalen de toon in het publieke domein. Was het maar zo makkelijk, want ‘de wetenschap bevat nooit feiten als hapklare brokjes’.  Sterker: ‘het denken is duurzaam vergiftigd’. Inhoudsloos activisme is geen oplossing. Soms hebben we zelfs meer aan fictie dan aan feiten. Kunst laat zien hoe we naar de werkelijkheid kijken, de dissensus. Coen Simon illustreert dit met een afbeelding uit 2016 van Ai Weiwei #SavePassage (FOAM). Hier is de vluchtelingencrisis vervat in talloze iPhone foto’s van vluchtelingenkampen. De afbeeldingen zijn op afstand onherkenbaar ‘De werkelijkheid komt tot ons zonder frame. De redding is ook de ondergang met een marmeren reddingsboei. Het belang van de kunst is niet de troost.’ Kunst mag niet worden gegijzeld door activisme maar krijgt meerwaarde door een diffuus beeld te laten zien en heeft nooit een boodschap. Hier moet Simon zijn enthousiasme over kunst beteugelen maar daar kijkt niemand in Zaal 3 inmiddels meer van op. 

*Pleidooi tegen enthousiasme, Coen Simon. De Bezige Bij, Amsterdam 2020

Over de auteur
Marienelle Andringa studeert in 1998 af op interactieve websites aan de opleiding informatiedienstverlening en – Management (IDM) aan De Haagse Hogeschool. In 2016 behaalt zij haar MA Engelse literatuur met een thesis over paranoia en media aan de Universiteit Leiden. Sinds September 2019 is zij bibliothecaris van het Alphabetum van Onze Ambassade (voormalige Amerikaanse Ambassade) in Den Haag.