Spinoza’s levenslessen

met Tinneke Beeckman

maandag 17 februari 2020

“Maak er wat van, maak er wat van. Als je ontevreden bent, nou doe er dan wat an. Maak er wat van, maak er wat van. Moet je maar eens kijken wat je allemaal niet kan.”

Dit is het citaat dat mij aan het einde van de bevlogen lezing van Tinneke Beeckman te binnen schiet. Het is een passage uit een liedje van twee jeugdhelden uit een iconisch kinderprogramma, waarbij kinderen worden opgeroepen om iets te veranderen aan hun situatie als ze daar ontevreden over zijn. Ik had nooit gedacht dat dit een van de vele, praktische tips is die Spinoza ons wilde meegeven.

Deze praktische tips waren het hoofdbestanddeel van Beeckmans lezing. Via een algemene inleiding van Spinoza en uitleg van enkele belangrijke begrippen uit zijn filosofie, was het publiek getuige van aansprekende tips voor het dagelijks leven. Deze tips werden, geheel terecht, door Beeckman getypeerd als levenslessen.

De boodschap van les één is dat je niet een lichaam hebt, maar een lichaam bent. Hiermee zet Spinoza zich duidelijk af tegen de dualiteitsgedachte van de strikte scheiding van lichaam en ziel. Hij geeft daarbij aan dat de toestand van iemands lichaam de toestand van de geest bepaalt. Een aansprekend voorbeeld gaat over verslavingen. Lichamelijke verslavingen zijn slecht, omdat ze het vrije denken verhinderen. Alle aandacht wordt opgeëist door hetgeen waar een persoon verslaafd aan is. Het denken wordt dus volledig in beslag genomen. Het gaat om een balans tussen lichaam en geest.

De tweede levensles staat in het teken van de rede en de verbeelding. Hoewel verbeelding op zich een goed en belangrijk menselijk vermogen is, kan zij ook zorgen voor de nodige verwarring en vergissingen. Het heeft bijvoorbeeld totaal geen zin om je continu in te beelden wat anderen van jou vinden. Volgens Spinoza moeten we onszelf niet vergelijken met anderen. Wijsheid over jezelf verkrijg je niet door jezelf te vergelijken met anderen. Kies je eigen pad, stel zelf de maatstaven en normen vast die voor jou belangrijk zijn en leer je eigen verlangens en motieven kennen.

In de laatste levensles wordt filosofie voorgesteld als praktijk. Als je aan het filosoferen bent, ben je bezig om jezelf te vormen. In het leven gebeuren er dingen die onvermijdelijk zijn. Dit heeft nu eenmaal te maken met de werking van de natuur, die volgens Spinoza op een deterministische manier in elkaar zit. Dingen gebeuren zoals ze gebeuren en hadden niet op een andere manier kunnen plaatsvinden. Ondanks dit gegeven laat Spinoza wel degelijk ruimte voor het bestaan van vrijheid. Deze vrijheid zit in de manier waarop je omgaat met de dingen die je overkomen.

Grofweg zijn er twee keuzes. Enerzijds kun je overgaan tot actie. Een persoon kan hierbij iets aan zijn of haar situatie proberen te doen. Anderzijds kan iemand de gebeurtenissen aanvaarden zoals ze zijn. Een persoon accepteert dan dat het niet binnen zijn of haar macht ligt om iets aan een bepaalde situatie te veranderen. Wat hierbij belangrijk is, is dat je geen overdreven gevoel van zelfmedelijden, schaamte of schuld ontwikkelt. In plaats daarvan is het belangrijk om, bijvoorbeeld, iemand te vergeven, kleine ergernissen te relativeren en je aandacht te richten op het goede in ieder mens.

Kortom, laat je niet leiden door negatieve gevoelens, vergelijk jezelf niet met anderen, maak een keuze over hoe je met gebeurtenissen in je leven omgaat en, last but not least, maak zelf iets van je leven! Spinoza was naar alle waarschijnlijkheid trots geweest op Bert en Ernie, zij hadden het goed begrepen.

Over de auteur
Charley Klepke is afgestudeerd filosoof en is bevoegd om filosofie te doceren op middelbare scholen en in het hoger onderwijs. Momenteel is hij werkzaam als docent Nederlands op een middelbare school. Naast zijn baan op school geeft hij een cursus filosofie aan de Volksuniversiteit Westland.