Wat is de betekenis van filosofie in jouw dagelijks leven? Die vraag stel ik mensen die van denken hun vak hebben gemaakt. In een café in het centrum van Den Haag spreek ik met Thomas Heij, filosoof, redacteur en vertaler. Hij is adjunct-hoofdredacteur van de Nederlandse Boekengids en recenseert filosofieboeken voor Trouw. ‘De keuze wat je gaat lezen en bespreken is niet eenvoudig,’ zegt Heij, ‘want er verschijnen ontzettend veel interessante filosofieboeken over verrassende onderwerpen.’
INTERVIEW GABY AMMERLAAN
Wat is de betekenis van filosofie in jouw dagelijks leven?
‘Die vraag vreesde ik al, al kan ik hem ook heel praktisch beantwoorden: ik vertaal filosofieboeken. Maar daarmee maak ik het me misschien iets te gemakkelijk. Filosofie is voor mij vooral een houding, gekenmerkt door verwondering over de wereld en nieuwsgierigheid naar wat je om je heen ziet. Die nieuwsgierigheid heb ik eigenlijk al van jongs af aan.’
“Schrijven is ook een denkproces.”
Hoe ben je dan in aanraking gekomen met filosofie?
‘Mijn moeder gaf filosofieles op de basisschool. Ze was zelf geen filosoof, maar vond het leuk om dit te doen. Ik was een jaar of tien en filosofeerde samen met mijn klasgenootjes over vragen als: kun je je zintuigen vertrouwen? Als je gerommel hoort, hoe weet je dan of het onweer is of de vuilnisophaal? Dat soort basale vragen.’
Je werkt veel met boeken en teksten. Kun je vertellen wat je precies doet?
‘Ik ben deze maand gestart als adjunct-hoofdredacteur bij de Nederlandse Boekengids, een tijdschrift met essays en boekbesprekingen. Het bestaat tien jaar en verschijnt zes keer per jaar op papier. Het is dus echt nog een fysieke uitgave. Het is ooit opgericht met het idee de Nederlandse tegenhanger te zijn van bijvoorbeeld The New York Review of Books.
Daarnaast werk ik als vertaler en freelance redacteur. Ik vertaal vooral uit het Engels naar het Nederlands, meestal filosofische boeken. Ik heb één keer iets uit het Duits vertaald, Nietzsche. Dat kostte enorm veel tijd. Duits is voor mij echt lastiger te vertalen, maar het was wel mooi werk. Mijn weg in het boeken- en vertaalvak begon bij de ISVW, na mijn studie. Dat was onbetaald vrijwilligerswerk, vooral om ervaring op te doen. Daar begonnen we een digitaal filosofietijdschrift en vertaalde ik mijn eerste filosofieboek, eigenlijk voor de lol. Iedere woensdagavond zaten we met een fles wijn aan die tekst te werken. Dat is een beetje uit de hand gelopen.’
Kun je een moment beschrijven dat je werd geraakt door een filosofische vraag of inzicht?
‘Daar heb ik over nagedacht, maar eigenlijk heb ik dat niet. Filosofie is voor mij nooit een levensnoodzaak geweest, maar meer een interesse. Je ziet wel mensen die echt houvast vinden in filosofie, bijvoorbeeld bij existentiële vragen. Die meer therapeutische betekenis heb ik zelf nooit zo ervaren.
Voor mij is filosofie vooral een onderzoekende houding. Ik heb ook nooit de behoefte gehad om één groot idee over hoe de wereld in elkaar zit te verkondigen. Dat past niet bij mij.
Een idee dat me aanspreekt is het onderscheid van Isaiah Berlin tussen egels en vossen. Ik heb zijn essay De egel en de vos vertaald. Egels zijn denkers die de wereld vanuit één groot systeem begrijpen. Vossen daarentegen weten veel verschillende dingen, maar van alles een beetje. Ze zien de wereld als een veelheid. Ze gaan hun neus achterna, zou je kunnen zeggen. Toen ik dat las, dacht ik: ja, ik ben echt een typische vos. Tijdens mijn studie koos ik daarom bewust voor geschiedenis van de filosofie. Ik vind het leuk om ideeën te onderzoeken: waar komen ze vandaan, hoe bouwen denkers op elkaar voort? Ik wilde niet kiezen voor één systeem of één waarheid.’
Hoe ga jij je neus achterna in de filosofie?
‘Dat gaat eigenlijk vanzelf. Zo schreef ik mijn masterscriptie over verveling. Dat had vast te maken met het feit dat ik me als kind snel verveelde. Tijdens mijn onderzoek ontdekte ik dat veel filosofen daarover hebben geschreven. Filosofie vormt niet zozeer mijn leven, maar wel mijn denken.
Zelf nadenken en zelf woorden kiezen voor je ideeën is belangrijk. Dat zie je sterk bij George Orwell. Ik heb essays van hem vertaald en hij laat goed zien hoe taal kan worden misbruikt, bijvoorbeeld in propaganda. Hij ontwikkelde schrijfregels, vooral voor zichzelf: scherp nadenken over woorden, zorgvuldig formuleren. Dat inspireert mij als ik mijn eigen teksten herlees. Schrijven is ook een denkproces. Pas als ik iets opschrijf, merk ik wat ik precies denk en hoe gedachtes zich tot elkaar verhouden.’
Heb je favoriete denkers of een quote die je inspireert?
‘Ik voel me aangetrokken tot denkers op grensvlakken, zoals Orwell, maar ook Thomas Jefferson en Virginia Woolf. Jefferson was politicus én filosoof die zijn ideeën in de praktijk bracht. Woolf was schrijver, maar met een duidelijk filosofisch gedachtegoed. Ook hun manier van schrijven boeit me: de literaire technieken die ze gebruiken.
Een quote die me aanspreekt is van David Hume: “Wees een filosoof, maar blijf te midden van al je filosoferen altijd mens.” Die oproep vind ik mooi: menselijk blijven en niet rigide vasthouden aan denkbeelden. Dat past goed bij mij als vos.’
“Goed nadenken is geen garantie dat de wereld beter wordt.”
Heeft filosofie je leven verbeterd?
‘Ik zou eerder zeggen dat het mijn leven heeft verrijkt. Tegelijk denk ik dat iedereen tot op zekere hoogte filosofeert. Alles wat je doet, veronderstelt overtuigingen en ideeën. Filosofie maakt die expliciet. Filosofen zijn wat mij betreft niet per se betere mensen. Daar ben ik vrij zeker van. Maar voor mij persoonlijk heeft filosofie veel voldoening gegeven. Zonder te lezen en na te denken zou de wereld er voor mij echt anders uitzien. Ook praktisch gezien zou ik waarschijnlijk op een andere manier mijn geld verdienen.’
En jouw moeder had dit al vroeg door?
‘Ja, dat zou je zo kunnen zeggen. Ze heeft zelf geen filosofie gestudeerd, maar verdiepte zich erin. Het was ook de periode waarin kinderfilosofie opkwam, in de jaren negentig. Als kind kun je daar enorm veel plezier aan beleven. Misschien ken ik daar toch een beetje therapeutische waarde aan toe. Als kind is het waardevol dat nieuwsgierigheid wordt erkend. En filosofie kan helpen gevoelens en gedachten te herkennen en te ordenen.’
“Zelf nadenken en zelf woorden kiezen voor je ideeën is belangrijk.”
Kan filosofie dan ook de wereld verbeteren?
‘Goed nadenken is geen garantie dat de wereld beter wordt. Er zijn genoeg filosofen die politiek gezien de mist in zijn gegaan. Denk aan Heidegger of Sartre.
Filosofie is meer dan een leuk avondje uit. Zelfstandig leren denken is maatschappelijk belangrijk. Als je niet zelf leert denken, loop je het gevaar dat anderen het voor je doen. Je ziet hoe gemakkelijk mensen achter simpele verhalen aanlopen. Filosofie kan helpen, maar biedt geen garanties.
Wat ik zelf ook heel interessant vind, zijn utopieën. Ik heb er twee vertaald, van Francis Bacon en Margaret Cavendish. Dat zijn literaire werken uit de zeventiende eeuw waarin auteurs ideale werelden verzinnen. Bacons utopie schetst een wetenschappelijk instituut waarin onderzoekers samenwerken. Dat is begin zeventiende eeuw geschreven, in de vroege Verlichting. In dat geval zie je dat een filosofisch idee voorafgaat aan hoe de wereld zich later daadwerkelijk ontwikkelt. Meestal is filosofie juist een reactie, op ontdekkingsreizen en technologische ontwikkelingen bijvoorbeeld.
Margaret Cavendish is ook interessant. Zij was een jonge vrouw met een rijke man en wilde wetenschapper zijn, maar dat kon niet in haar tijd. Dankzij haar geld kon ze instrumenten kopen en corresponderen met wetenschappers. In haar utopie verbeeldt ze een wereld die via de Noordpool te bereiken is, met een vrouwelijke keizerin en een samenleving waarin vrouwen wel wetenschappelijk onderzoek doen. Het is heel duidelijk haar persoonlijke droom om erbij te horen. Ze was overigens geen feminist in moderne zin; het ging vooral om haar eigen positie.
Wat mij aanspreekt is de geschiedenis van ideeën. Begrippen zoals ‘Bildung’. Ik heb Nietzsche vertaald, zijn lezingen over onderwijs en Bildung. Zelf heb ik ook nog kort voor de klas gestaan en bij het ministerie van Onderwijs gewerkt. Bildung werd daar ineens een modeterm, politiek breed omarmd. Progressieve denkers interpreteerden het als verheffing en conservatieve denkers benadrukten culturele zelfkennis. Filosofisch is dat heel interessant: hetzelfde begrip, verschillende betekenissen. Nietzsche bedoelde er overigens iets elitairs mee: de vorming van een kleine groep genieën. Je ziet dat in de loop van de geschiedenis een begrip in verschillende omstandigheden ook verschillend wordt gebruikt.’
Meer over Thomas Heij
Thomas Heij spreekt op 2 maart bij Filosofie in Den Haag over George Orwell. Deze avond onderzoeken we met filosoof en Orwell-vertaler Thomas Heij wat we anno nu hebben aan zijn filosofie.
Titel: De leeuw en de eenhoorn (2026)
Auteur: George Orwell
Uitgever: Boom
ISBN 9789024474370, €14,90
Mocht je geïnteresseerd zijn geraakt in dit boek en je wilt het kopen, koop het dan via bovenstaande link. Een deel van de opbrengst gaat dan naar ons en met je aankoop ondersteun je dus ons werk. Dank je wel!
Over de auteur
Gaby Ammerlaan (1973) is masterstudent Toegepaste filosofie en werkt als communicatiestrateeg bij een creatief bureau. Tijdens een opleiding Filosoferen met kinderen en Jongeren ontdekte ze de schoonheid van de filosofie en de waarde van een goed gesprek zonder (voor-)oordelen. Zij zet haar expertise op het gebied van marketing en communicatie graag in om – samen met de andere enthousiaste betrokkenen – filosofie in haar thuisstad Den Haag goed op de kaart te zetten.