Wat is de betekenis van filosofie in jouw dagelijks leven? Die vraag stel ik mensen die van denken hun vak hebben gemaakt. Dit keer ga ik online aan tafel met Simone Blüm, oprichter van Stoicisters: een stoïcijnse community voor vrouwen, die praktische wijsheid toegankelijk maakt. Voor Blüm is filosofie geen abstracte bezigheid, maar iets wat je helpt om het dagelijks leven beter te begrijpen en er anders in te staan. ‘Wat kan het stoïcisme voor vrouwen betekenen? Dat wilde ik onderzoeken.’
INTERVIEW GABY AMMERLAAN
Wat is de betekenis van filosofie in jouw dagelijks leven?
‘Ik ben altijd al een denker geweest. Toen ik jong was vond ik het al leuk om na te denken over onderwerpen als geluk, vrijheid en onafhankelijkheid. Wat is mijn rol als mens in de wereld? Wat zijn doelen die je kunt nastreven?
Het ging mij niet zozeer om filosofie als denksport, maar om de vraag: hoe heb ik er wat aan in het dagelijks leven? Dus ja, filosofie is voor mij nadenken over dat soort levensvragen, mijn gedachten daarover ordenen, want als denker is het vaak druk in mijn hoofd. Maar wel met het idee: wat kan ik er daadwerkelijk mee?’
En dat dagelijks leven, is dat groot of klein? Gaat het over wereldproblemen of over het gezinsleven?
‘Je hebt grote en kleine uitdagingen. Grote uitdagingen zijn de toestand van de wereld. Hoe ga je om met chaos op het wereldtoneel en de oneerlijkheid die daarbij komt kijken? Wat kun je doen? Moet je je er juist van afschermen of niet? Wat doe je met de gevoelens die dat oproept?
Maar het is ook kinderen opvoeden. Mijn drie zoons halen het beste, maar soms ook het slechtste in me naar boven. Hoe zorg ik dat ik daar meer rust in krijg? Wat vind ik belangrijk om mee te geven? Emotieregulatie vind ik heel belangrijk, bij mezelf en bij mijn kinderen. Maar ook: hoe ga je om met lastige situaties op school? Wat ligt binnen je macht? Wat moet je leren accepteren? Dus het gaat van heel groot tot heel klein, aan de keukentafel.’
“Ik miste een vrouwelijke invalshoek bij het stoïcisme”
Hoe ben je eigenlijk op de Stoicisters gekomen?
‘Dat is ontstaan vanuit mijn interesse voor het stoïcisme. Op een gegeven moment, toen ik er al langer mee bezig was, viel het me op dat het best wel een mannenaangelegenheid leek. Natuurlijk waren de stoïcijnen in de klassieke oudheid mannen, dat is logisch voor die tijd, maar ik zag ook nu vooral mannelijke contentmakers.
En ik zag dat het een bepaalde richting op ging waarvan ik dacht: is dat het nog wel? Veel beelden van Romeinse soldaten met opgepompte biceps en stoere zonnebrillen. Toen dacht ik: ik vind het superinteressant en het is een universele filosofie, maar ik miste een vrouwelijke invalshoek. Niet dat er zoiets is als stoïcisme voor vrouwen, maar wel: hoe ziet het eruit vanuit dat perspectief? Dat ben ik gaan onderzoeken. Wat kan het stoïcisme voor vrouwen betekenen? Zo is Stoicisters ontstaan. Het is nog steeds een zoektocht, work in progress. En ik ben er nu ook een boek over aan het schrijven.’
Wat herinner jij je als eerste filosofische ervaring?
‘Ik weet niet of het één moment is, maar ik ben altijd al aan het denken geweest. Op het gymnasium kwam ik in aanraking met Socrates en andere filosofen uit de klassieke oudheid. Toen dacht ik: oh ja, nadenken kun je dus gestructureerd doen. Het is echt een vaardigheid die je ook bewust kunt ontwikkelen.
Toen vielen dingen op hun plek. Ik dacht: het is oké dat ik zo’n denker ben. Soms zit het me in de weg. Het kan vermoeiend zijn om veel na te denken, maar als je het denken structureert, word je er minder door meegesleept en kun je er wat aan hebben.’
Ben je toen ook daarna filosofie gaan studeren?
‘Nee, ik heb wel één jaar klassieke talen gedaan, maar dat was geen goede match. Ik vond de klassieke oudheid interessant, maar ik vond de studie en dat vertalen van teksten te smal. Ik kijk liever breder en neem verschillende invloeden mee. Uiteindelijk ben ik kunstgeschiedenis gaan studeren. Maar lezen en nadenken over filosofie heb ik altijd gedaan.’
Hoe kwam filosofie later weer op je pad?
‘In mijn studententijd zakte het wat weg. Later, begin dertig, had ik drie jonge kinderen. Dat was een hectische periode. Ik genoot ervan, maar was ook veel aan het zorgen en wist niet meer zo goed wat ik zelf wilde, wat mijn ambities waren. Die connectie met mezelf was weggezakt. Ik dacht: waar ben ik zelf gebleven?
In die onrust ben ik gaan zoeken. Ik ben veel gaan lezen en luisteren, in de hoop aanknopingspunten of handvatten te vinden om mijn leven weer wat op de rit te krijgen. In een podcast kwam het stoïcisme voorbij en toen dacht ik: oh ja, dat vond ik interessant. Ik ben me er weer in gaan verdiepen, echt vanuit de behoefte om er iets aan te hebben. En dat bleek ook zo: het is praktisch en gekoppeld aan het dagelijks leven. Dat gaf me houvast.’
“Als je het denken structureert, word je er minder door meegesleept”
En waar vond je dan houvast in?
‘In het begin vooral in de vier deugden: wijsheid, zelfbeheersing, moed en rechtvaardigheid. Dat kon ik meteen concreet iets mee, het was een soort kapstok voor de dag. En het inzicht dat je niet alles hoeft te geloven wat je denkt en voelt. Dat je een pauze kunt nemen en kunt onderzoeken: wat gebeurt hier eigenlijk? Waarom reageer ik zo?
Dat je niet meteen hoeft te reageren, maar eerst kunt kijken. Dat gaf me het gevoel dat ik niet meegesleept hoef te worden door alles wat ik denk en voel.’
En dat oefenen, hoe ziet dat er dan uit?
‘Dat gaat het best op momenten dat de druk niet hoog is. Bijvoorbeeld in het opvoeden. Dat je irritatie voelt opkomen en denkt: ik hoef hier niet in mee te gaan. Soms loop ik even weg en kom ik later terug. Gewoon rustiger.
Ik heb bijvoorbeeld ook een sterk rechtvaardigheidsgevoel. Als je dat niet begrenst, kun je jezelf verliezen in medelijden en helpen. Toen ik jonger was, heeft me dat weleens in de weg gezeten. Dus het onderscheid maken: wat ligt binnen mijn macht en wat niet? Waar houdt mijn verantwoordelijkheid op? Dat helpt enorm.’
Is dat iets wat je alleen doet of ook samen?
‘Allebei. Ik lees er veel over, maar het toepassen is het belangrijkst. Ik praat er ook over met anderen, met vriendinnen en mijn man, dan denken we samen door situaties heen. Met mijn kinderen probeer ik het voor te leven. Dat je niet mee hoeft te gaan in alles wat je voelt en denkt. Dat je soms moedig moet zijn om je uit te spreken tegen onrecht. Dat lukt niet altijd, maar ik blijf het proberen. Filosofie is nu eenmaal geen trucje. Het is iets dat je moet leren. En dat vraagt wat tijd en oefening. ’
Heb jij favoriete filosofen?
‘Ik lees nu natuurlijk veel van en over stoïcijnen. Seneca vind ik heel bijzonder. Het is zo tijdloos. Als je niet weet dat zijn teksten 2000 jaar oud zijn, zou je denken dat ze nu geschreven zijn. Marcus Aurelius vind ik ook bijzonder, omdat hij als keizer zulke persoonlijke gedachten opschreef. Hij schrijft niet over macht of zijn successen, maar over hoe je een goed mens bent. Zoveel zelfreflectie in een leider, dat zou ik wel wat vaker willen zien.’
“De vier deugden wijsheid, zelfbeheersing, moed en rechtvaardigheid zijn een soort kapstok voor de dag”
En heb je van een van hen ook een inzicht of quote om te delen?
‘Marcus Aurelius schreef in zijn Meditaties: ‘Houd nu eindelijk op met praten over wat een goed mens is, en wees er zelf een.’ Daar is weer die link naar het echte leven, en je eigen verantwoordelijkheid. Het is niet iets wat alleen op papier bestaat, maar juist in de realiteit van het leven tot uiting komt. Dat vind ik zo mooi. En het is iets waar we allemaal naar kunnen streven. En Seneca zegt: ‘Filosofie vormt je ziel, het ordent je leven, stuurt je handelen en laat zien wat je zou moeten doen en wat je beter kunt laten.’ Ik vind juist die levensfilosofie belangrijk: wat heb je eraan op een dinsdagochtend als je in de file staat, of als je teleurgesteld bent in een vriend of vriendin? Gewoon dat soort hele menselijke dingen.’
Ben je ooit geraakt door een filosofisch inzicht?
‘Ja, toen ik voor het eerst bij de stoïcijnen doorkreeg dat hun levensfilosofie niet alleen gaat over een beter leven voor jou, als individu, maar om een goed mens te zijn in het grotere geheel. Veel zelfhulp gaat over jezelf verbeteren. Ook in content over het stoïcisme die je nu ziet, gaat het veel over je eigen binnenwereld op orde krijgen: de deugden, discipline, omgaan met lastige emoties. Dat doe je dan voor jezelf, is vaak de boodschap. Soms wordt het Stoïcisme zelfs gepresenteerd als een life hack, om succesvol te worden.
Terwijl juist die koppeling naar onze rol in de menselijke gemeenschap, dat je jezelf op orde brengt om vervolgens je rol goed te kunnen vervullen, dat vond ik een hele fijne boodschap. Ik wil me verbonden voelen met anderen. Die behoefte heb ik altijd sterk gevoeld. Ik denk ook dat die boodschap heel hard nodig is. Als iedereen alleen maar een beetje navelstaart naar zijn eigen leven, hebben we daar met z’n allen niet zoveel aan.’
Is dat ook het vrouwelijke perspectief waar je het over hebt?
‘Deels. Vrouwen hebben vaak door culturele socialisatie rollen aangeleerd: zorgen, harmonie bewaren, sfeer aanvoelen, niet te veel opvallen. Daar is op zich niets mis mee, maar de vraag is: kies je daar bewust voor of doe je het automatisch, omdat je denkt dat het hoort? Wat ik zelf merkte, is dat als je alleen maar zorgt en bijdraagt en jezelf wegcijfert zonder dat je dat begrenst, je jezelf daarin verliest. Dus ik denk dat de vraag van de stoïcijnen ‘hoe draag je goed bij?’ juist relevant is voor vrouwen.
Stoïcisme helpt om dat te onderzoeken. Waar stem je mee in? Wat is een bewuste keuze? Je kunt ook kiezen om je mening te geven in plaats van de harmonie te bewaren. Dat is iets wat ik zelf ook steeds beter kan.’
Hoe breng je dat in de praktijk met Stoicisters?
‘Op dit moment schrijf ik veel en werk ik aan mijn boek. Maar ik wil ook bijeenkomsten organiseren. Samen praten, ervaringen delen, elkaar ondersteunen en motiveren. Dan gaat het echt leven. Stoicisters is niet voor niets ook een sisterhood. Ik heb trouwens ook best veel mannelijke volgers die zeggen: ik voel me niet thuis in dat moderne macho-stoïcisme, mag ik ook meedoen? Ja, natuurlijk! Het is een universele boodschap. Iedereen is welkom.’
“Het werk van Seneca is tijdloos”
Kun je een concreet voorbeeld geven?
‘Mijn rechtvaardigheidsgevoel zat me ook wel eens in de weg. Nu merk ik dat ik daar rustiger en bewuster mee omga. Ik kan mezelf beter begrenzen. Dat is voor mij wijsheid en zelfbeheersing in actie.
Zo stond ik pas langs de lijn bij een sportwedstrijd van mijn zoon en iemand zat continu te mopperen op de scheidsrechter op een nare manier. Vroeger had ik er niets van gezegd. Nu dacht ik: dit hoort bij mijn rol, ik moet hier iets van zeggen. Dat heb ik gedaan. Ik vond het spannend, want ik bewaak liever de harmonie, maar het maakte niet uit wat er daarna gebeurde. Het ging erom dat ik het juiste deed. Hoe die persoon zou reageren lag buiten mijn macht, dus dat kon ik loslaten. Dat is voor mij echt een verschil.’
Heeft filosofie je leven verbeterd?
‘Ja. Het helpt me mijn gedachten te structureren en geeft rust. Ik word minder meegesleept en kan beter pauzeren. Een belangrijke gedachte voor mij is: ik ben niet mijn gedachten en niet mijn emoties. Ik heb een keus. Dat vind ik bevrijdend.
De stoïcijnen raden aan om ’s avonds je dag door te nemen aan de hand van de vier deugden: wat ging goed, wat kan beter? En om te oefenen op momenten dat de druk niet zo hoog is. Ik gebruik schrijven als reflectiemoment. En in het dagelijks leven, bijvoorbeeld in het verkeer, oefen ik ook bewust. Als ik boosheid voel opkomen, registreer ik dat, maar ga ik er niet in mee.’
Kan filosofie de wereld verbeteren?
‘Ja, maar alleen als het wordt toegepast. Filosofie als werkwoord. Wat ik zo sterk vind aan het Stoïcisme is dat die link er is: je doet het niet alleen voor jezelf, maar om een goed mens te zijn binnen het geheel. Seneca is daar heel duidelijk over. Hij zegt dat niemand goed of gelukkig kan leven als hij alleen met zichzelf bezig is en alles afmeet aan zijn eigen belang; je moet voor anderen leven, als je werkelijk voor jezelf wilt leven.
Als meer mensen nadenken over hoe ze leven en bijdragen, kan dat zeker verschil maken. En daarom zou het mooi zijn als filosofie nog toegankelijker wordt, bijvoorbeeld al in het onderwijs.’
Is er nog iets wat je wilt meegeven?
‘Filosofie is niet alleen voor mensen die gestudeerd hebben. Pak gewoon eens een boek van Seneca en kijk wat het met je doet. Het is voor iedereen.’
Meer over Simone Blüm
Op 19 april houdt Simone een lezing bij de Middag van de Stoïcijnse Levenskunst: Ken onszelve. Kijk voor meer informatie over haar achtergrond en werk op https://stoicisters.substack.com/ en LinkedIn.
Over de auteur
Gaby Ammerlaan (1973) is masterstudent Toegepaste filosofie en werkt als communicatiestrateeg bij een creatief bureau. Tijdens een opleiding Filosoferen met kinderen en Jongeren ontdekte ze de schoonheid van de filosofie en de waarde van een goed gesprek zonder (voor-)oordelen. Zij zet haar expertise op het gebied van marketing en communicatie graag in om – samen met de andere enthousiaste betrokkenen – filosofie in haar thuisstad Den Haag goed op de kaart te zetten.