Filosofische ontmoeting met Franciscus van den Enden

Had Carolien van Welij voor haar boek Wat denken doet Franciscus van den Enden geïnterviewd? Haar ondertitel, Als filosofie je leven verandert, triggerde bij mij die vraag. Tijdens de Filosofische ontmoeting over Franciscus van den Enden is regelmatig aandacht voor zijn bijzondere levensloop – bijvoorbeeld voor het moment hij getuige was van afslachtingen in en het platbranden van het dorp Tienen tijdens de Tachtigjarige Oorlog.

Welke sporen laat het aanschouwen of ervaren van zaken die onbegrijpelijk of onaanvaardbaar zijn achter in een mens? In persoonlijkheid en in denken? Het is een riskante omkering, van filosofie die het leven verandert, naar leven dat de filosofie verandert. De zwarte doos met daarin een levensloop, vermengd en gehusseld; de wijze waarop gedacht en geanalyseerd en geduid wordt raakt misschien wat platgetrapt.  Maar bij de uitspraak Iedereen heeft een lichaam. Het lichaam is de basis. De staat heeft de plicht die belangen te behartigen zette mijn hoofd deze stap naar het aanschouwen van fysieke wreedheden.

Van den Enden’s visie op het lichaam, het beschouwen van het stoffelijke en onstoffelijke als onscheidbare eenheid, was als aanhanger van Descartes eigenzinnig. Ze moeten één ding zijn. Eén substantie met twee verschijningsvormen. En: Hoe kan het onstoffelijke invloed hebben op de materie? Ook God en de natuur moeten één zijn. Determinisme, rationalisme, een logische wereld.  Er is niets dat zich kan onttrekken aan de keten oorzaak & gevolg. Er bestaat geen vrije wil.

Veel over leven en denken van Franciscus van den Enden is onbekend. Waarom werd hij geen priester? Waarom werd hij geen arts? Bekend is dat hij midden in de wereld stond. Hij verhandelde werk van Rembrandt, schreef gedichten, schreef een toneelstuk. Hij schreef stichtelijke gedichten bij prenten en ging failliet. Meerdere malen, in meerdere situaties, ging hij failliet. Hij startte een school in Amsterdam, en later nog eentje in Parijs. Hij leerde Spinoza latijn en gaf hem les over de filosofie van Descartes. Spinoza kwam op zijn school werken als leraar. Van den Enden’s wieg stond in 1602 in Antwerpen, hij stierf in Parijs aan de galg in 1674.

Erno Eskens legde in de lezing overeenkomsten in het denken Van den Enden en Spinoza naast elkaar.  De vraag wie beïnvloedde wie bleef onbeantwoord. Vele publicaties door Spinoza, slechts weinigen die bewaard zijn gebleven van Van den Enden.

Eskens is uitgever van het boek Vrije staatkundige stelling uit 1665. Directe democratie. Hervorming van onderwijs en zorg. Gelijke vrijheid voor iedereen, dus niet alleen bemiddelde witte mannen. Geen georganiseerde godsdienst, wel een vrije huwelijksmoraal. Een staat is alleen een staat als iedereen erop vooruitgaat. Zelf leren denken is belangrijker dan wetten. Franciscus van den Enden was zijn tijd ver vooruit en zet ons nog steeds aan het denken. Hij kende Spinoza goed, maar wie beïnvloedde nu wie? De Vrije staatkundige stellingen, anoniem verschenen in 1665, vormen een belangrijke Nederlandse bijdrage aan de Radicale Verlichting  – zo start de  hedendaagse omschrijving in de uitgave van Noordboek

Franciscus van den Enden: opgeleid in theologie, medicijnen, filosofie en vele talen. Stichter van scholen, leraar, schrijver, kunsthandelaar en meer. Veel blijft onduidelijk over zijn denken, zijn werk, zijn invloed op Spinoza, en de betekenis van zijn werk op ontwikkelingen de filosofie. Franciscus van den Enden. Leraar van Spinoza. Eigenzinnig man. Midden in de wereld. Midden in de politiek. Toen en nu was zijn denken relevant.

Over de auteur
Trees Steeghs, één van de meedenkers van Filosofie in Den Haag. Trees Steeghs kijkt met verbazing, fascinatie en soms met afschuw naar de kleine en grote omgeving. Kunst, onderwijs en filosofie hebben daarin haar grote maar niet exclusieve aandacht.

Illustratie © buroLab – Laura Abbink