door Yoram Stein
maandagavond 21 september 2026
Mensen zijn zo makkelijk verslaafd te maken. De verslaving omvat een heel spectrum: aan de ene kant met de totaal verslaafde, eenzame, oneerlijke mens, volledig gedreven door externe prikkels. Aan de andere kant vind je de vrije mens, in overeenstemming met zichzelf, met een eigen wil en echte vriendschappen. Alle verslavingen lijken te duiden op een maatschappelijk probleem, de macht van de gewoonte en het leven in een giftig pretpark. Een verslaving blokkeert het goede leven en Spinoza had daar wel wat ideeën over.
De spreker in Zaal 3 is filosoof Yoram Stein, gepromoveerd op Spinoza, vader en docent filosofie op een middelbare school in Amsterdam. Dagelijks ziet hij klassen met scholieren voor zich die gebogen zitten over kleine schermpjes. Telefoons die zijn ontworpen om gebruikers zo verslaafd mogelijk te houden. Zelf is hij bekend met verslavingen. Jarenlang gaf hij zich over aan blowen. De dagelijkse realiteit leek soms zo somber dat een nieuwe joint de beste oplossing leek. Toch kwam hij los van deze gewoonte. Hij noemt de verslaving aan cannabis een groot, onderschat probleem.
Mensen zijn verslavingsgevoelig, als onderdeel van La condition humaine, stelt Stein. De figuur van de verslaafde werpt een nieuw licht op verslavingen zoals jonge mannen die hun heil zoeken in looksmaxxing. Onzekere jongens slaan zich net zo lang op de kaken totdat zij er uitzien alsof ze geboren zijn met een brede kijklijn. Of piepjonge meisje die zweren bij fillers. Voor beide geldt een onderliggende vrees: “ik ben niet goed genoeg.” Het begrip verslaving is volgens Stein toe aan een nieuwe definitie. Want ook een onstilbare behoefte aan morele verontwaardiging, “wat doen ze nou weer!?”, voorziet in een behoefte om lekker boos door het leven te gaan. De smart vape wordt op de markt gebracht met puzzels en spelletjes die je eerst moet oplossen voor je een trekje kunt nemen. Verslaving is een verdienmodel geworden en jongeren groeien op in een giftig pretpark.
Wat is een goed leven?Of beter nog: wat is een vervuld leven? Dit is geen onbelemmerd leven waarbij je alles kunt doen waar je zin in hebt. Verslaving is niet het gevolg van een hersenziekte of een slap karakter. Als we denken dat we vrij zijn, zijn we onvrij. Op het moment dat we beseffen dat we onvrij zij, kunnen we vrij zijn. Keuzes zijn hierin een oorzaak en een gevolg en een verslaving blokkeert het goede leven.
Volgens Spinoza laten verslaafden zich leiden door externe prikkels in plaats van een innerlijke grond. Stein legt uit dat we hierin twee oorzaken van verslaving kunnen zien. In het dopaminekapitalisme zijn de externe prikkels oneindig toegenomen. We leven in het eerder genoemde giftige pretpark. Daarnaast is onze innerlijke grond zo goed als verdwenen. Deze geseculariseerde samenleving is als een geestelijke woestijn.
Wat is hierbij de kern van Spinoza’s verslavingsfilosofie? “De menselijke onmacht om de hartstochten in te perken en te remmen,”, kan volgens Spinoza slavernij kan worden genoemd. “Want de mens die aan zijn hartstochten is onderworpen , heeft niet zichzelf, maar het lot als meester.” Spinoza stelt dat “de mens hierbij de slaaf wordt van externe prikkels “ De mens in slavernij wordt geregeerd door krachten buiten zichzelf. Hij ziet zich voortdurend gedwongen tot ‘het slechtere na te jagen, ook al ziet hij het betere’”. Een alternatief zou hierbij zijn om te leven onder leiding van de rede. Dit kenmerkt zich door flinkheid (streven naar zelfbehoud) en edelmoedigheid ( de begeerte om in vriendschap met anderen te leven).
Zielenrust is daarmee geen overgave aan alle verleidingen die op je pad komen. Vrijheid in de geest van Spinoza is doen wat noodzakelijk is. Want een goed leven, is een leven zonder verslaving.
Afkicken met Spinoza. Hoe filosofie helpt tegen alledaagse verslavingen, Yoram Stein. Noordboek, 2026
Bio
Yoram Stein (1972) is filosofiedocent op het Montessori Lyceum Amsterdam, bestuurder van Vereniging Het Spinozahuis en gepromoveerd op Spinoza. Eerder schreef hij het succesvolle Stoppen met blowen.
Boekentip bij de lezing
Titel: Afkicken met Spinoza. Hoe filosofie helpt tegen alledaagse verslavingen (2026)
Auteur: Yoram Stein
Uitgever: Noordboek
ISBN 9789464714869, €24,90
Mocht je geïnteresseerd zijn geraakt in dit boek en je wilt het kopen, koop het dan via bovenstaande link. Een deel van de opbrengst gaat dan naar ons en met je aankoop ondersteun je dus ons werk. Dank je wel!
Lees ook het interview met Yoram Stein
Wat is de betekenis van filosofie in jouw dagelijks leven? Die vraag stelt Gaby Ammerlaan aan mensen die van denken hun vak hebben gemaakt.
Over de auteur van bovenstaande verslag · Marienelle Andringa studeerde af op interactieve websites aan de opleiding Informatiedienstverlening en -Management (IDM) aan de Haagse Hogeschool. In 2016 behaalde zij haar MA Engelse Literatuur met een thesis over (staats)paranoia en media aan de Universiteit Leiden. Zij is juridisch informatiespecialist en werkt in Amsterdam.